Zaha Hadid i architektura krzywizn

Zaha Mohammad Hadid niewątpliwie zajmuje wysoką pozycję wśród najwybitniejszych architektów XXI wieku. Kreowana przez nią rzeczywistość sprawiała wrażenie ruchu i niejednokrotnie wzbudzała kontrowersje. Kim była bezkompromisowa przedstawicielka dekonstruktywizmu, i co wyróżnia jej projekty, które na zawsze zapisały się na kartach historii architektury?

Narodziny Zahy Hadid

Zaha Hadid urodziła się 31 października 1950 roku i wychowała w Bagdadzie, stolicy Iraku. Od dziecka wiedziała, kim chce zostać w przyszłości. Zanim jednak zdecydowała się na edukację w zakresie architektury, studiowała matematykę na amerykańskim uniwersytecie w Bejrucie. Dopiero w 1972 roku przeprowadziła się do Wielkiej Brytanii, gdzie rozpoczęła naukę na londyńskiej Architectural Association School of Architecture (AA). Zaha Hadid swoje pierwsze zawodowe kroki w świecie architektury stawiała w Office for Metropolitan Architecture (OMA) Rema Koolhaasa, następnie w 1979 r. otworzyła w Londynie własną pracownię projektową, Zaha Hadid Architects (ZHA) .

To właśnie w samym sercu Londynu żyła i pracowała, projektując nie tylko budynki, ale również przedmioty codziennego użytku – takie jak nowatorskie meble, akcesoria kuchenne, czy też naczynia. Często czerpała inspirację z natury, wykorzystując w swym procesie twórczym bionikę.

Styl Zahy Hadid

Zahę Hadid nie bez powodu nazywa się cesarzową dekonstruktywizmu – to w tym postmodernistycznym stylu tworzyła większość swoich projektów. Jej cechą charakterystyczną jest z pewnością ta niezwykła płynność budynków, wyglądały jakby były w ciągłym ruchu.

Jej ulubionymi materiałami była stal, szkło oraz surowy beton. Bawiła się ich potencjalną formą i sprawiała, że stawały się z pozoru miękkie – nawet gdy tworzyły krzywoliniowe kształty, czy też ostre kąty. Wszystko za sprawą zaokrąglonych fasad budynków i płynnych linii.

„Planeta na własnej orbicie”

Duży wpływ na twórczość Hadid miał suprematyzm i rosyjska awangarda. Na swojej zawodowej ścieżce nieustannie poszukiwała narzędzi do walki z tradycyjnymi środkami ekspresji. Oprócz ołówka, używała więc do swych projektów także farb. Na zakończenie studiów jeden z profesorów określił Hadid jako „planetę na swojej własnej orbicie” i najlepszą uczennicę, jaką kiedykolwiek uczył. Inni żartobliwie mówili, że wynalazła ona kąt 89 stopni, ponieważ nic co kreowała, nie było proste. Osiągała ponadprzeciętne wyniki w nauce i już wtedy odbierano ją jako kogoś z niepowtarzalną wizją.

Jej projekt dyplomowy, Malevich’s Tektonik, zaprezentowała za pomocą obrazu akrylowego. Przedstawiał on 14-piętrowy hotel na londyńskim Moście Hungerford, a raczej „unoszący się” nad nim, i zaznaczyć należy wyraźnie, że nie był to stricte 14-piętrowy projekt do realizacji – ale raczej wizja konceptualna.

Sam rysunek architektoniczny nie dawał jej satysfakcji – podobnie było z konwencjonalnymi projektami. Nie interesowały ją drobne szczegóły, ale całość ujęta w szerszej perspektywie.

Zaha Hadid Architects

Po ukończeniu Architectural Association School of Architecture (AA) w 1977 roku rozpoczęła pracę w Office for Metropolitan Architecure (OMA) w Rotterdamie. Przez jakiś czas projektowała w Holandii, u boku swoich byłych profesorów akademickich. Następnie otrzymała brytyjskie obywatelstwo i otworzyła w 1980 roku własną firmę, Zaha Hadid Architects, z siedzibą w Londynie.

Na początku lat 80. Zaha Hadid wprowadziła nowy styl szkicowania do swoich projektów. Stały się one niewyobrażalnie szczegółowe i profesjonalne. W tamtym czasie architekci byli wciąż zafascynowani postmodernizmem, więc prace Hadid zaczęły wyróżniać się na tle innych. Jej budynki w świecie architektury często uznawano za zbyt awangardowe, ale zawsze tworzyły one spójną całość.

„The Peak” – najpiękniejsze projekty Zahy Hadid

W roku 1983 roku stworzyła projekt „The Peak” – prywatnego klubu wypoczynkowego, mieszczącego się na wzgórzach otaczających Hong Kong.

Projekt „The Peak” otrzymał nagrodę główną w międzynarodowym konkursie projektowym i choć nigdy go nie zrealizowano, był to kluczowy moment dla kariery Hadid. Pięć lat później projekt przedstawiono na wystawie „Architektura dekonstruktywistyczna” w Museum of Modern Art (MoMA) w Nowym Jorku. Zaha Hadid była jednym z siedmiu przedstawicieli tego nurtu zaproszonych do zaprezentowania swoich prac i udziału w wystawie. To wyróżnienie przyniosło jej międzynarodową sławę , a nazwisko „Hadid” zaczęto kojarzyć z bardzo konkretnym stylem architektonicznym.

Projekty Zahy Hadid – krytyka

W rzeczywistości Zaha Hadid zmagała się z krytycyzmem i sceptycznym podejściem ze strony potencjalnych inwestorów. Mimo międzynarodowej sławy projektów Hadid, inwestorzy nie chcieli zgodzić się na ich realizację. Jej unikalny styl pełen wijących się kształtów zachwycał, ale i wydawał się być czymś nieosiągalnym w praktyce. Propozycjom Hadid zarzucano zarówno zbyt wysoki koszt budowy, jak i brak funkcjonalności ze względu na specyficzną estetykę związaną z nurtem dekonstruktywizmu – zaburzeniem konstrukcji.

To wszystko spowodowało, że projektantka zyskała niechlubny tytuł „papierowej architekt”, a do pierwszej, większej realizacji, doszło dopiero w 1993 roku. I tak powstała remiza strażacka fabryki Vitra, w niemieckim mieście Weil am Rhein, obecnie używana jako pawilon wystawienniczy.

W 1994 roku Hadid ponownie spróbowała swoich sił i zaprezentowała na konkursie pomysł na dom operowy w Cardiff, w Walii. Jej projekt został wybrany przez sędziów jako najlepszy, ale walijski rząd odmówił dofinansowania na realizację budynku. Zlecenie oddano innemu architektowi, którego projekt nie był aż tak ambitny. To wydarzenie wyjątkowo zniechęciło Hadid, lecz nie złamało. Mimo przeciwności losu kontynuowała pracę projektową w zgodzie, co do jej koncepcji.

Przełom – Zaha Hadid w świecie architektury

Po 2000. roku śmiałe, awangardowe koncepcje Zahy Hadid opuściły fazę szkicu dzięki wejściu w nową erę technologiczną. Z dostępem do nowych możliwości pracownia projektowa Zaha Hadid Architects rozkwitła. Inwestorzy zaczęli współpracować z Hadid, a abstrakcyjne szkice wkrótce stały się rzeczywistością.

Zmysł edukatorski

Oprócz pracy zawodowej, prowadząc własną pracownię projektową, Zaha Hadid z czasem została także profesorem architektury. Wykładała między innymi na: Uniwersytecie Sztuki Użytkowej w Wiedniu (Universität für Angewandte Kunst), na Cambridge University, Columbia University, Harvard Graduate School of Design, University of Illinois w Chicago oraz Kolegium Sztuk Pięknych w Hamburgu (Hochschule für bildende Kunste).

Szybko zyskała reputację pedagogiczną dzięki swojemu sposobowi prowadzenia wykładów oraz radykalnym pomysłom pełnym kolorów, które charakteryzowały jej wczesne projekty. Obrazy pobudzały wyobraźnię studentów, a także zachęcały ich do nieszablonowego myślenia i przekraczania granic. Stanowiła też przykład dla wielu kobiet oraz emigrantów.

Pierwsza kobieta z Nagrodą Pritzkera

Hadid była pierwszą kobietą, która w 2004 roku otrzymała architektonicznego Nobla – Nagrodę Pritzkera. W 2010 otrzymała także Nagrodę Stirlinga, brytyjskie odznaczenie za wyjątkowe osiągnięcia w dziedzinie architektury, za projekt Muzeum Sztuki Nowoczesnej i Architektury w Rzymie (MAXII). Rok później powtórzyła ten sukces za sprawą projektu Evelyn Grace Academy – budynku szkoły średniej w Londynie. Oprócz wyżej wymienionych, Hadid wręczono także architektoniczną Praemium Imperiale (Japońskie Stowarzyszenie Artystów, 2009) oraz uhonorowano Orderem Imperium Brytyjskiego w 2012 roku. W 2014 roku jej koncepcja budynku Centrum Hejdara Alijewa wygrała nagrodę Design of the Year Award, na konkursie organizowanym przez londyńskie Muzeum Designu. Tutaj także przetarła szlak dla wszystkich kobiet, jako pierwsza z nich. W ostatnim roku swojej działalności Hadid zdobyła Złoty Medal Królewskiego Instytutu Architektów Brytyjskich (RIBA).

Z jednej strony, projekty Zahy Hadid zmieniają swoją konwencję w zależności od perspektywy, z której patrzymy i są definicją wizjonerstwa. Sama projektantka natomiast pozostawała wierna swym pomysłom. Nieustępliwie pokonywała trudności napotykane na swej drodze do spełnienia marzeń, by dzisiaj być ikoną współczesnej architektury. Teoretyczne prace autorstwa Hadid wraz z jej nowatorską techniką rysunku dały początek współczesnej architekturze, jaką znamy dziś. Jej projekty można zobaczyć na wystawach w niejednym muzeum sztuki współczesnej, a Zaha Hadid Architects wciąż prowadzi działalność w Londynie.

Zaha Hadid niespodziewanie zmarła w 2016 roku, w Miami, na atak serca. Miała 65 lat. Dorobek jej życia jest godny nie tylko podziwu, ale również pozazdroszczenia. A co sama Zaha Hadid mówiła na ten temat? Jeśli chcesz mieć łatwe życie, nie zostawaj architektem. Może dlatego, że sama zyskała miano tzw. „papierowej architektki”, ponieważ przez lata jej projekty pozostawały niezrealizowane. Odeszła jednak, posiadając w swoim portfolio ponad 900 zrealizowanych budynków, a jej dzieła można zobaczyć w 44 krajach na całym świecie.

Wybrane projekty Hadid

Heydar Aliyev Center – ikona architektury XXI wieku

Heydar Aliyev Center w Baku to jeden z najbardziej rozpoznawalnych i spektakularnych projektów autorstwa Zahy Hadid. Budynek został zaprojektowany w 2007 roku, a jego realizację ukończono w 2012. Centrum kultury, nazwane na cześć byłego prezydenta Azerbejdżanu, miało symbolizować nowoczesne, dynamiczne oblicze kraju – i w pełni ten cel osiągnęło.

Obiekt zachwyca płynną, futurystyczną formą, w której zacierają się granice między ścianami, dachem i otoczeniem. Całość przypomina falującą tkaninę lub organiczną rzeźbę wyrastającą z ziemi. Brak ostrych kątów, dominacja krzywizn oraz biała, gładka elewacja tworzą niezwykle ekspresyjny i harmonijny język architektoniczny, który stał się znakiem rozpoznawczym Hadid.

W projekcie wykorzystano nowatorskie technologie konstrukcyjne, które umożliwiły realizację skomplikowanych geometrycznie form. Zaha Hadid podkreślała, że forma centrum wynika z płynności i otwartości przestrzeni publicznej – budynek miał zapraszać, a nie dominować. W jego wnętrzu mieszczą się m.in. sala koncertowa, muzeum, centrum konferencyjne i przestrzenie wystawiennicze.

W 2014 roku Heydar Aliyev Center zdobyło prestiżową nagrodę Design of the Year Award przyznawaną przez londyńskie Museum of Design – Zaha Hadid była pierwszą kobietą, która otrzymała to wyróżnienie. Budynek stał się nie tylko ikoną nowoczesnego Baku, ale też jednym z najważniejszych przykładów dekonstruktywizmu i „architektury krzywizn”, jaką Zaha Hadid reprezentowała z niezwykłą konsekwencją.

Dominion Office Building

Dominion Office Building (znany również jako Dominion Tower) w Moskwie to pierwszy projekt zrealizowany w Rosji i jednocześnie przykład nowoczesnej architektury biurowej, która łączy wizjonerski design z funkcjonalnością. Ukończony w 2015 roku budynek wyróżnia się charakterystyczną formą przypominającą przesunięte, nawarstwiające się płyty pięter, co nadaje mu dynamiczny, niemal rzeźbiarski charakter. Centralne atrium przecinające wszystkie kondygnacje zapewnia dopływ naturalnego światła i tworzy przestrzeń integrującą – z kawiarniami, strefami relaksu i tarasami wewnętrznymi. Biało-czarne wnętrza, nieregularne schody i minimalistyczne detale odzwierciedlają unikalną estetykę Hadid i wspierają otwartą, kreatywną atmosferę pracy. Budynek został zaprojektowany z myślą o dynamicznych, technologicznych firmach, które potrzebują elastycznego środowiska sprzyjającego współpracy i wymianie idei – i dokładnie to oferuje Dominion Office Building, będąc jednocześnie architektonicznym manifestem możliwości parametrycznego projektowania w przestrzeni miejskiej.

Riverside Museum – dynamiczna rzeźba nad rzeką Clyde

Riverside Museum of Transport and Travel w Glasgow to pierwszy zrealizowany projekt Zahy Hadid na terenie Wielkiej Brytanii. Otwarte w 2011 roku muzeum stało się jedną z architektonicznych wizytówek miasta, podkreślając jego przemysłowe dziedzictwo i nowoczesne aspiracje.

Hadid zaprojektowała budynek jako płynną, dynamiczną bryłę, której dach przypomina zygzakowatą falę – symbolizującą zarówno nurt rzeki Clyde, jak i ruch, który jest głównym tematem muzeum. Charakterystyczna forma o ostrych załamaniach i szklistych elewacjach odbiega od typowego dla niej stylu krzywizn, jednak wciąż wpisuje się w jej język formalny: ekspresyjny, nieoczywisty, wyłamujący się ze schematów.

Muzeum Riverside mieści bogatą kolekcję pojazdów – od zabytkowych tramwajów po klasyczne samochody i rowery – prezentowanych w nowoczesny, interaktywny sposób. Sam budynek, położony tuż przy ujściu rzeki, działa jak architektoniczny magnes – jego rzeźbiarska forma zachęca do wejścia i odkrywania świata transportu.

Riverside Museum zostało uhonorowane European Museum of the Year Award 2013, a krytycy docenili projekt za umiejętne połączenie kontekstu miejsca, funkcji i wizji architektonicznej. Dla Zahy Hadid była to także ważna realizacja – nie tylko ze względu na lokalizację w kraju, który stał się jej drugą ojczyzną, ale też jako manifest nowego podejścia do muzealnej architektury.

Muzeum Sztuki XXI wieku w Rzymie – projekty Zahy Hadid

MAXXI – Muzeum Sztuki XXI wieku w Rzymie to jedna z najbardziej przełomowych realizacji Zahy Hadid, która redefiniuje pojęcie muzeum i przestrzeni miejskiej. Zostało zaprojektowane w 1998 roku na terenie byłej koszar Caserma Montello i otwarte w 2009 (publicznie w 2010) . Budynek zachwyca L‑kształtną formą, złożoną z nakładających się płaszczyzn betonowych mas – tworząc płynne, dynamiczne linie, które przenikają wnętrze i strefy zewnętrzne . Wnętrze muzeum to labirynt zygzakujących galerii, przeszklonych świetlików i ruchomych mostków między kondygnacjami – wszystko połączone centralnym atrium oraz charakterystycznymi czarnymi schodami, zapewniającymi wyjątkową przestrzeń przeżycia wizualnego .

MAXXI łączy funkcję muzealną z miejskim charakterem: mieści w sobie galerię sztuki współczesnej, część architektoniczną, audytorium, bibliotekę, księgarnię, kawiarnię i przestrzeń wystaw plenerowych. Projekt miał od początku koncepcję „miasta w mieście” – spójnej struktury publicznej i wystawienniczej masterclass.com. W 2010 roku budynek otrzymał prestiżową nagrodę Stirling Prize od RIBA – za nowatorskie podejście do muzeum jako pola architektonicznego, zamiast pojedynczego obiektu .

Dziś MAXXI jest uważane za jedno z najważniejszych dzieł Hadid i przejaw jej wizji „architektury krzywizn”, w której beton staje się płynny, a przestrzeń żyje wraz z użytkownikiem . To przestrzeń, która zachęca do odkrywania, łączenia i wymiany – idealny punkt na mapie nowoczesnego Rzymu i ikona współczesnego muzealnictwa.

Guangzhou Opera House – Hadid Architects

Guangzhou Opera House to jeden z najważniejszych projektów autorstwa Zahy Hadid, zrealizowany w Chinach. Budynek został ukończony w 2010 roku i od tego czasu uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł współczesnej architektury operowej na świecie.

Hadid zaprojektowała gmach jako kompozycję dwóch organicznych brył, przypominających gładkie kamienie wygładzone przez wodę – symbolizujące nurt rzeki Perłowej, nad którą obiekt się znajduje. Zastosowanie nieregularnych form, dużych przeszkleń i betonu z płynnymi krzywiznami sprawia, że opera w Kantonie przypomina naturalny krajobraz przeniesiony do miejskiej przestrzeni.

Główna sala widowiskowa mieści ponad 1800 widzów i słynie z doskonałej akustyki oraz futurystycznych wnętrz. Projekt był dużym krokiem w stronę umocnienia obecności Zahy Hadid w Azji i udowodnił, że jej wizjonerskie podejście może znaleźć zastosowanie także w monumentalnej architekturze kulturalnej.

Guangzhou Opera House to przykład architektury rzeźbiarskiej, która harmonizuje z otoczeniem, ale jednocześnie buduje silną, niezależną tożsamość miejsca.

Podsumowanie

Zaha Hadid na zawsze zmieniła bieg współczesnej architektury, wprowadzając do niej nowy język form, płynności i przestrzennego myślenia. Jej wizjonerskie projekty – początkowo uznawane za niemożliwe do realizacji – stały się ikonami architektury XXI wieku, od opery w Kantonie po muzeum MAXXI w Rzymie. Jako pierwsza kobieta wyróżniona Nagrodą Pritzkera, udowodniła, że siła, odwaga i niezależność twórcza mogą przełamywać nie tylko konwencje estetyczne, ale i bariery systemowe w zawodzie architekta. Pozostawiła po sobie setki zrealizowanych projektów na całym świecie i dziedzictwo, które inspiruje kolejne pokolenia twórców. Jej architektura nie znała granic – ani fizycznych, ani wyobrażeniowych – a sama Hadid, nie bez powodu nazywana „architektką krzywizn”, udowodniła, że przestrzeń można kształtować jak rzeźbę, nadając jej zupełnie nowy wymiar.